Dziecko, które ukończyło trzeci rok życia, rozpoczyna nowy etap rozwojowy, który nazywany okresem przedszkolnym. Okres ten stanowi fazę przygotowawczą do rozpoczęcia nauki szkolnej, a zatem do podejmowania obowiązków wynikających z pełnienia roli ucznia.

Cechą rozwoju dziecka jest występowanie każdej następnej fazy rozwoju w ścisłym związku z okresem poprzedza­jącym i jako etapu przygotowawczego do okresu nastę­pującego. Zatem wyposażenie intelektualne, ruchowe, emocjo­nalne, społeczne dziecka w wieku przedszkolnym zależne jest od jego wcześniejszego poziomu rozwoju osiągniętego w okresie niemowlęcym i poniemowlęcym. Niektórzy autorzy, dla podkre­ślenia współzależności z wcześniejszym okresem życia dziecka a wiekiem przedszkolnym, używają pojęcia dojrzałość przedszkol­na - rozumiejąc przez to osiągnięcie takiego stopnia rozwoju fi­zycznego, umysłowego i społeczno-emocjonalnego, jaki pozwala mu na pozostawanie w ciągu kilku godzin dziennie, pod opieką personelu przedszkola i współuczestniczenie w zajęciach tam organizowanych.

Przyjęcie tego terminu, zakłada, że nie wszystkie dzieci trzylet­nie osiągają stopień rozwoju odpowiadający wiekowi chronolo­gicznemu. Różnice mogą być znaczne, a zatem niektóre dzieci pomimo ukończenia 3 r. życia nie potrafią wykonywać określo­nych, odpowiednich dla 3-latka zadań, inne natomiast doskona­le dają sobie radę, wcześniej osiągając granicę dojrzałości przed­szkolnej. Ponadto wśród dzieci, które osiągnęły poziom rozwoju odpowiadający ich wiekowi życia, także istnieją różnice. Każde dziecko jest bowiem odrębną indywidualnością, charak­teryzuje się właściwymi tylko dla niego, specyficznymi układa­mi cech psychicznych i fizycznych. Zależą one od wielu różnych czynników działających na niego w poszczególnych okresach życia. Wśród czynników należy wymienić:

1. Wyposażenie biologiczne z jakimi dziecko przychodzi -L na świat, czyli wrodzone zadatki anatomiczno-fizyczne, a zwłaszcza typ układu nerwowego. Właśnie jego siła, rów­nowaga i ruchliwość procesów pobudzenia i hamowania komórek nerwowych wyznacza różne sposoby reagowania dziecka i jest też podłożem temperamentu (flegmatyk, melancholik, sangwinik, choleryk).
2. Własna aktywność dziecka uzależniona zarówno od cech biologicznych, jak i otoczenia, decyduje o poznaniu otaczającego świata. Dzięki temu dziecko przygotowuje się do niego i przekształca zgodnie z własnymi pragnieniami i potrzebami. Wszystko to prowadzi do coraz bogatszego zasobu doświadczeń indywidualnych.
3. Szeroko rozumiane środowisko, więc nie tylko dom i rodzinny (chociaż gra on podstawową rolę w rozwoju dziecka),ale także i inne kręgi środowiskowe: nauczyciele, dziadkowie, znajomi rodziców. Znaczenie mają kontakty nawiązywane w sklepie, na podwórku, wpływ telewizji, gier kom} terowych itp.
4. Wychowanie i nauczanie polegające na planowym organizowaniu trybu życia dziecka i jego działalności, odpowiednim stymulowaniu jego rozwoju przez dostarczenie bodźców dostosowanych do wieku. Wszystko to ma służ ukształtowaniu osobowości dziecka zgodnie z przyjęty celem wychowawczym.

Ukończenie trzeciego roku życia jest bardzo ważnym, wręcz } tomowym punktem w rozwoju dziecka. Do tego czasu uczyli ono w sposób bardziej spontaniczny niż kierowany. Obecnie poczyna się etap przyswajania wiadomości i umiejętności, w rym ma znaczenie nie tylko jego własna spontaniczna aktywr ale uczenie się bardziej zorganizowane, naznaczone przez ode. ływania wychowawcze. Dotyczy to w szczególności dzieci, !•• po raz pierwszy stykają się w przedszkolu z systemem nov wymagań ukierunkowanych na osiągnięcie określonych um ności. Pojawia się konieczność dostosowania aktywności do r społecznych, uwzględnianie nakazów i zakazów, z którymi i cko w domu mogło się nie spotkać. Dotyczą one między im rodzaju aktywności, sposobu nawiązywania kontaktów w gr rówieśniczej, umiejętności podporządkowania się zasadom \v^ nej zabawy.

Ukończenie trzeciego roku życia jest bardzo ważnym, wręcz przełomowym punktem w rozwoju dziecka. (...) rozpoczyna się etap przyswajania wiadomości i umiejętności, w którym ma znaczenie nie tylko jego własna spontaniczna aktywność, ale uczenie się bardziej zorganizowane, naznaczone przez oddziaływania wychowawcze.

Zwiększona częstotliwość kontaktów z innymi dziećmi prowa­dzi do zmniejszenia się sytuacji kontrolowanych przez osoby do­rosłe, maleje więc ich bezpośredni wpływ na każde zachowanie dziecka. Prowadzi to z kolei do wzrostu samodzielności, umie­jętności dawania sobie rady bez stałego angażowania rodziców czy nauczycieli. Obserwowane w tym okresie zmiany, to: -v* następuje żywy rozwój procesów poznawczych, społecz­nych i emocjonalnych,

• doskonalą się spostrzeżenia dziecka, począwszy od spo­strzeżeń czynionych podczas bezpośrednich działań do celowego obserwowania zachodzących zjawisk,
• mowa się uniezależnia - dziecko potrafi opisać zdarzenie, które zaszło w czasie przeszłym,
• wzbogaca się jego słownik zarówno ilościowo (liczba słów wzrasta do 4000) i jakościowo - do używanych w po­przednim okresie rzeczowników i czasowników docho­dzą inne części mowy przymiotniki, przysłówki, zaimki, liczebniki,
• dziecko opanowuje formy gramatyczne, uczy się prawid­łowo budować zdania, poprawnie wymawiać wszystkie dźwięki,
• rozwija się myślenie, przedtem bardziej sytuacyjne, teraz dziecko potrafi zestawiać i porównywać istotne właści­wości przedmiotów i zjawisk, wyciągać wnioski, zastana­wiać się nad przyczynami. Jest to tak zwany wiek pytań, dociekanie przyczyn podyktowane ciekawością pozna­nia, prowadzi do rozwoju procesów uogólnienia, dosko­nalą się pojęcia, kształtują się procesy analizy i syntezy,
• pamięć i uwaga początkowo jeszcze mimowolna, stop­niowo pod koniec okresu przedszkolnego zaczyna nabie­rać cech dowolności,
• doskonali się sprawność ruchowa zarówno w zakresie mięśni małych, jak i dużych. Jest to ważny moment przy­gotowujący do podejmowania działań wymagających od­powiedniego poziomu rozwoju sprawności manualnej, umiejętności posługiwania się ołówkiem przy odwzoro­waniu drobnych form graficznych, jakimi są litery,
• nadal bardzo żywą aktywnością jest zabawa. Poprzez nią dziecko uczy się, zdobywa nowe doświadczenia, groma­dzi wiadomości o otaczającym świecie. Rozwija swoją pomysłowość i działania twórcze.

Zmiany w okresie przedszkolnym dotyczą również sfe­ry emocjonalnej, które w stosunku do wcześniejszych faz rozwojowych cechują się zróżnicowaniem życia uczuciowego dziecka. Związane jest to zarówno z doj­rzewaniem układu nerwowego, jak i wpływem oddziaływań środowiskowych. Już w okresach poprzednich można zaobser­wować strach, gniew, przyjemność - ale teraz następuje praw­dziwy rozkwit uczuć. Dziecko przeżywa zazdrość, gniew, strach i lęk, radość, przyjemność, sympatię, zmartwienie, ciekawość. Zaczynają także kształtować się uczucia społeczne, moralne, estetyczne i intelektualne. Zazdrość pojawia się wtedy, gdy gro­zi dziecku utrata miłości osób z. najbliższego otoczenia. Demon­struje ją w bardzo różny sposób:

• od gniewu do odwracania się od osoby wywołującej za­zdrość, do form zachowań, które mają na celu zwrócenie na siebie uwagi,
• bywa, że zachowuje się podobnie jak dziecko wywołujące zainteresowanie matki (starsze reaguje tak jak młodsze), często te zachowania nic są akceptowane przez osoby dorosłe, wywołują ich gniew i kary. Pomimo tego speł­niają swoje zadanie, powodują przejściowe choćby zain­teresowanie dzieckiem.

Podobnie różnorodne formy mogą przybierać reakcje gniewu dziecka. Gniew często wywołany jest istnieniem przeszkody na drodze aktywności dziecka - fizycznej lub występującej pod postacią wydanego przez matkę lub ojca zakazu, stojącego na drodze do realizacji podjętego działania. E.Franus wyróżnia trzy formy wyrażania gniewu:

1. łagodne: dąsanie się, boczenie, bierny opór, krzywienie się, sprzeciw,
2. demonstracji i prowokacji: głośny krzyk, wymachiwa­nie rękami, kopanie nogami, wyzywanie, rzucanie się na ziemię,
3. ostre: atakowanie, wymierzanie ciosów, niszczenie przed­miotów.

Niekiedy dziecko spostrzega, że dorośli ustępują, gdy przejawia ono reakcję gniewu. Rezygnacja dorosłych w takim momencie staje się wzmocnieniem jego zachowań. Gniew może być skie­rowany albo na bezpośrednią jego przyczynę, albo przeniesiony na inne, mniej zagrażające osoby lub przedmioty. Na przykład dziecko któremu matka przerwała zabawę i kazała ubierać się, aby wyjść na spacer, może uderzyć matkę (atak bezpośredni) albo zniszczyć jakąś część ubrania (przeniesienie złości). W okresie przedszkolnym najwięcej napadów złości występu­je między 2 a 4 r.ż., potem obserwuje się spadek częstotliwości reakcji gniewu, a także osłabienie ich intensywności. Dłuższe utrzymywanie się reakcji świadczy o nieprawidłowym systemie wychowawczym, często nieświadomie wzmacniającą takie za­chowania dziecka (np. zwracanie na nie uwagi w momencie, gdy się złości, zamiast wyjść z pokoju podczas ataku złości).

Często przeżywanym w tym wieku uczuciem jest strach i lęk. Sytuacje wywołujące strach to zwierzęta, poja­wianie się osób obcych, hałas. Stopniowo reakcje stra­chu na konkretne przedmioty czy sytuacje maleją, na­tomiast obawy wzbudzają zjawiska przeżywane w wyobraźni. A więc strach może być wywołany przeczytanym opowiada­niem, oglądanym filmem. Pojawiają się także obawy przed bra­kiem akceptacji, odtrąceniem, drwiną, a więc uwarunkowane sytuacjami społecznymi.

Dziecko w tym wieku nie potrafi maskować swoich uczuć, uze­wnętrznia je w sposób wyraźny i czytelny dla otoczenia. Jego przeżycia odzwierciedlają się nie tylko w słowach, ale również w gestach, mimice i ruchach całego ciała. Reakcje są przy tym niewspółmierne do bodźca, cechują się dużą pobudliwością i impulsy wnością. Gwałtowność reakcji emocjonalnych powodu­je, że dziecko łatwo popada w konflikty z rówieśnikami. Cechą charakterystyczna w tym okresie jest także ich krótkotrwałość i labilność przechodzenia z jednego stanu uczuciowego w inny. Nieumiejętność opanowania swoich reakcji wynika z niedojrza­łości systemu nerwowego dziecka, z niewykształconym proce­sem hamowania, stopniowo jednak wraz z dojrzewaniem ukła­du nerwowego wzrasta wpływ kory mózgowej na niższe piętra układu nerwowego i rozwija się proces hamowania czynnego. Pozwala to na częściowe kontrolowanie reakcji i zrównoważenie zachowań.